روشنایی معابر زیرساختی حیاتی است که ایمنی و امنیت شهروندان را تضمین میکند. با وجود اهمیت بالا، همواره ابهاماتی درباره اینکه وظیفه تامین روشنایی معابر دقیقاً بر عهده چه کسی است، وجود دارد. این نوشتار با استناد به قوانین و آییننامهها، مسئولیت نهادهای مختلف از جمله وزارت نیرو و شرکتهای برق را شفافسازی میکند.
تأمین روشنایی معابر، وظیفه کدام نهاد است؟
طبق قوانین جاری کشور، وظیفه تامین روشنایی معابر بر عهده شرکتهای توزیع نیروی برق (زیرمجموعه وزارت نیرو) است. بر خلاف تصور عموم که شهرداریها را مسئول میدانند، شرکتهای برق موظف به نصب، نگهداری و تأمین هزینه انرژی چراغهای معابر عمومی هستند. در صورت بروز خاموشی، شهروندان باید با سامانه فوریتهای برق (معمولاً 121) یا شرکت توزیع برق منطقه خود تماس بگیرند.
قانون روشنایی معابر و نقش وزارت نیرو
سیر تحول قانون روشنایی معابر نشاندهنده انتقال وظایف از شهرداریها به وزارت نیرو است. اگرچه در سالهای دور (طبق قانون شهرداری مصوب 1345) شهرداریها نقش داشتند، اما با تصویب قانون سازمان برق ایران (1346) و قانون تأسیس وزارت نیرو (1353)، این وظیفه تخصصی به متولیان صنعت برق واگذار شد. هدف از این تمرکز قانونی، یکپارچهسازی شبکه توزیع و مدیریت بهینه انرژی در سطح ملی بوده است.
آیین نامه روشنایی معابر مصوب هیأت وزیران
سند نهایی و لازمالاجرا در این حوزه، آیین نامه روشنایی معابر مصوب 18/10/1364 هیأت وزیران است. این آییننامه صراحتاً بیان میکند:
«وظیفه تأمین، نصب، نگهداری و پرداخت هزینههای مربوط به روشنایی معابر عمومی شهرها و روستاها بر عهده شرکتهای برق منطقهای (وزارت نیرو) است.»
این مصوبه خط بطلانی بر تمام ابهامات پیشین کشید و مسئولیت مالی و اجرایی را تماماً از دوش شهرداریها برداشت.
روشنایی معابر شهری توسط شرکتهای توزیع برق
در بحث روشنایی معابر شهری، شرکتهای توزیع برق با چالشهای فنی متعددی روبرو هستند. طراحی مهندسی در محیطهای شهری نیازمند رعایت استانداردهای خاصی (مانند نشریه 614) است تا علاوه بر تأمین نور، از خیرگی چشم رانندگان جلوگیری شود. تجهیزات شامل پایههای تلسکوپی یا لولهای، بازوها و چراغهای لاکپشتی یا LED است.
وظیفه تامین روشنایی معابر شهری بر عهده شرکت توزیع نیروی برق منطقهای یا استانی است. این شرکتها مسئول نصب، بهرهبرداری و تعمیر چراغهای روشنایی خیابانها هستند. شهرداریها معمولاً فقط در هماهنگی، زیباسازی و اعلام خرابیها نقش دارند.
استاندارد کلاسهای روشنایی
جدول زیر حداقلهای مورد نیاز برای روشنایی معابر شریانی را نشان میدهد که شرکتهای برق ملزم به رعایت آن هستند:
| نوع راه | حجم ترافیک | سطح روشنایی متوسط (لوکس) | یکنواختی مورد نیاز |
|---|---|---|---|
| بزرگراهها (شریانی درجه 1) | بسیار بالا | 30-40 | 0.40 |
| خیابانهای اصلی (شریانی درجه 2) | بالا | 20-30 | 0.35 |
| معابر محلی و کوچهها | کم | 5-10 | 0.25 |
روشنایی معابر روستایی و مسئولیت شرکت برق
تأمین روشنایی معابر روستایی نیز دقیقاً مشابه شهرها، در حیطه وظایف شرکتهای توزیع برق قرار دارد. با این حال، دهیاریها و شوراهای اسلامی روستا نقش مهمی در نیازسنجی و گزارش نقاط کور به اداره برق شهرستان ایفا میکنند. به دلیل پراکندگی بافت روستایی، استفاده از چراغهای با دوام بالا و هزینه نگهداری پایین در اولویت شرکتهای برق برای این مناطق است.
تامین روشنایی جاده ها و همکاری راهداری
در خصوص تامین روشنایی جاده ها (خارج از محدوده شهری)، موضوع کمی متفاوت است. اگرچه تأمین برق با وزارت نیرو است، اما طبق قوانین ایمنی راه، سازمان راهداری و حملونقل جادهای نیز در تعیین نقاط حادثهخیز (مانند گردنهها، تونلها و تقاطعها) که نیاز مبرم به روشنایی دارند، دخیل است. بنابراین، روشنایی راههای بینشهری نتیجه همکاری مشترک وزارت نیرو (تأمین برق و تجهیزات) و وزارت راه (بسترسازی و ایمنی) است.
مزایای ایمنی و امنیتی روشنایی
اجرای صحیح قوانین روشنایی تأثیر مستقیم بر کاهش جرایم و تصادفات دارد.
- افزایش ایمنی ترافیکی: دید بهتر راننده و کاهش تصادفات عابر پیاده.
- کاهش جرم: طبق تحقیقات، روشنایی مناسب میتواند نرخ جرم را تا 36 درصد کاهش دهد.
- امنیت روانی: ایجاد حس آرامش برای شهروندان هنگام تردد شبانه.
هزینه روشنایی معابر شهری
هزینه روشنایی معابر شهری شامل مجموعهای از هزینههای طراحی، اجرا، بهرهبرداری و نگهداری سیستمهای روشنایی در خیابانها و فضاهای عمومی است. این هزینهها معمولاً توسط شهرداریها با همکاری شرکتهای توزیع نیروی برق تأمین و مدیریت میشود و یکی از بخشهای مهم بودجه خدمات شهری را به خود اختصاص میدهد.
بخش اول هزینهها مربوط به تجهیزات و اجرا است که شامل خرید چراغها (معمولاً LED)، پایههای روشنایی، کابلکشی، تابلوهای برق، نصب و راهاندازی میشود. نوع چراغ، توان مصرفی، ارتفاع پایه و تراکم نصب، تأثیر مستقیمی بر میزان این هزینه دارد.
بخش دوم، هزینه مصرف برق است که بهصورت مستمر و ماهانه پرداخت میشود. استفاده از چراغهای کممصرف، سیستمهای هوشمند کنترل روشنایی و زمانبندی مناسب روشن و خاموش شدن چراغها نقش مهمی در کاهش این هزینه دارد.
در نهایت، هزینههای نگهداری و تعمیرات شامل تعویض چراغهای معیوب، تعمیر پایهها، بازبینی کابلها و سرویسهای دورهای است. اجرای اصولی طراحی روشنایی و استفاده از تجهیزات استاندارد، باعث کاهش خرابیها و در نتیجه کاهش هزینههای بلندمدت روشنایی معابر شهری میشود.
هزینه روشنایی معابر شهری به شرح زیر است:
- هزینه نصب هر پایه چراغ خیابانی
پایه فلزی + چراغ LED + نصب کامل: حدود ۳۰ تا ۶۰ میلیون تومان برای هر پایه (بسته به ارتفاع پایه ۶ تا ۱۲ متر و توان چراغ ۸۰ تا ۱۵۰ وات)
- هزینه روشنایی هر کیلومتر خیابان شهری با فرض فاصله ۲۵ تا ۳۰ متر بین پایهها (حدود ۳۰ تا ۴۰ پایه):
هزینه اجرا کامل هر کیلومتر: حدود ۱ تا ۲٫۵ میلیارد تومان
هزینه برق مصرفی روشنایی معابر مصرف یک چراغ LED ۱۰۰ وات: حدود ۳ کیلوواتساعت در شبانهروز
هزینه برق هر چراغ در ماه: حدود ۳۰ تا ۶۰ هزار تومان
هزینه برق هر کیلومتر در ماه: حدود ۱ تا ۲ میلیون تومان
- هزینه نگهداری و تعمیرات سالانه
برای هر چراغ: حدود ۵۰۰ هزار تا ۱٫۵ میلیون تومان در سال
برای هر کیلومتر معبر: حدود ۲۰ تا ۵۰ میلیون تومان در سال
